وقتی صحبت از خانواده به میان میآید، گاهی پای مسائل و اختلافاتی به میان میآید که تنها با گفتگو و تفاهم حل نمیشوند. در اینجاست که آگاهی از چارچوبهای حقوقی و قوانین موجود میتواند همچون نقشهای راهگشا، مسیر پیش رو را روشن کند. این متن میکوشد تا نگاهی منظم به مهمترین مباحث حقوق خانواده بیندازد و مسائل مربوط به طلاق، مهریه، نفقه، حضانت فرزند، اجرتالمثل و جهیزیه را به ترتیب و با زبانی قابل درک مرور کند. هدف این است که مخاطب، درکی اولیه اما ساختاریافته از حقوق و تکالیف خود در هر حوزه پیدا کند.
طلاق و انواع آن: نقطه پایان یا آغازی جدید
طلاق،پیچیدهترین و پرحساسیتترین مسأله در دعاوی خانوادگی است. در قانون ایران، طلاق به اشکال مختلفی وجود دارد که آشنایی با آنها مهم است. طلاق توافقی زمانی است که زن و شوهر بر سر جدایی و مهمترین شروط پس از آن مانند مهریه، نفقه، حضانت و ملاقات فرزند به توافق میرسند. این روش، اگرچه مستلزم تفاهم است، اما نیازمند ثبت قانونی و تصویب در دادگاه است تا اعتبار بگیرد. در مقابل، طلاق غیرتوافقی یا به درخواست مرد (طلاق رجعی) یا به درخواست زن وجود دارد. زن تحت شرایط خاصی میتواند درخواست طلاق دهد؛ مثلاً در صورت ترک زندگی خانوادگی توسط مرد برای مدت متوالی، اعتیاد زیانآور، محکومیت قطعی مرد به حبس یا در مواردی که زندگی مشترک برای زن به دلیل سوء رفتار یا ابتلای مرد به بیماریهای صعبالعلاج دشوار شده باشد (عسر و حرج). روند هر یک از این طلاقها متفاوت است و نیازمند ارائه مدارک و دلایل محکمهپسند است.
مهریه: حق قانونی و چالشهای وصول آن
مهریه یکی از شناختهشدهترین حقوق مالی زن در ازدواج است.پس از عقد، مهریه به زن تعلق میگیرد و میتواند در هر زمانی آن را مطالبه کند. اما وصول مهریه، به ویژه وقتی مبلغ آن بالا باشد، همیشه ساده نیست. روشهای متداول وصول، از طریق ارجاع به دادگاه و سپس اجرای احکام دادگستری است. در این مسیر، ممکن است مرد به دلیل نداشتن توان مالی، ادعای اعسار (ناتوانی از پرداخت) کند. بررسی ادعای اعسار، فرآیندی حقوقی است که نیازمند بررسی اموال و درآمد مرد است. از سوی دیگر، زن نیز میتواند با ارائه مدارک از اموال مرد، درخواست توقیف اموال او را برای وصول مهریه کند. گاهی راهکارهایی مانند صلح و سازش یا دریافت بخشی از مهریه به صورت نقد و بخشی دیگر به صورت سند مهریه، میتواند به حل مسالمتآمیز موضوع کمک کند.
نفقه: تأمین معیشت، تکلیف قانونی
نفقه،حق مالی زن و تکلیف مرد در دوران زندگی مشترک است. این حق، تنها به همسر محدود نمیشود و شامل نفقه فرزندان نیز میگردد. نفقه همسر، به معنای تأمین تمامی نیازهای متعارف و متناسب با شأن زن از جمله مسکن، لباس، غذا، هزینههای درمانی و حتی خادم در صورت عادت یا نیاز است. اگر مرد از پرداخت نفقه خودداری کند، زن میتواند از طریق دادگاه، نفقه معوقه (گذشته) را مطالبه کند. نکته مهم اینجاست که نفقه همیشه در حال حاضر است و برای آینده نمیتوان آن را مطالبه کرد. همچنین، ترک منزل توسط زن بدون رضایت مرد میتواند در برخی موارد باعث سقوط نفقه شود، مگر اینکه دلیل موجهی مانند ترس از خشونت یا سوء رفتار وجود داشته باشد. برای نفقه فرزندان نیز، تا زمانی که آنان توانایی مالی ندارند، این تکلیف بر عهده پدر است.
حضانت و ملاقات فرزند: اولویت با مصلحت کودک
پس از جدایی،مسأله حضانت فرزند (سرپرستی روزمره) و حق ملاقات، از حساسترین موضوعات است. قانون ایران سنین مشخصی را برای حضانت تعیین کرده است: تا هفت سالگی حضانت با مادر است و پس از آن تا سن بلوغ با پدر. البته این یک قاعده کلی است و مصلحت کودک همواره در نظر دادگاه ارجحیت دارد. اگر پدر یا مادر از نظر اخلاقی، روانی یا شرایط زندگی صلاحیت نگهداری را نداشته باشند، دادگاه میتواند حضانت را به طرف دیگر یا حتی شخص ثالثی بسپارد. حق ملاقات برای طرفی که حضانت ندارد، قطعی است و نمیتوان آن را نادیده گرفت. زمان و مکان ملاقات میتواند توافقی باشد یا در صورت اختلاف، توسط دادگاه تعیین شود. ایجاد مانع برای ملاقات، عملی خلاف قانون است و طرف مقابل میتواند از طریق دادگاه اجرای این حق را بخواهد.
اجرتالمثل ایام زوجیت و جهیزیه: حقوق مالی پنهان
دو مسأله مالی مهم دیگر در خانواده،اجرتالمثل و جهیزیه هستند. اجرتالمثل ایام زوجیت حقی است برای زن که اگر در طول زندگی مشترک، خدمات و کارهایی در منزل شوهر (مانند خانهداری، آشپزی، مراقبت از کودکان) انجام داده باشد بدون قصد تبرع (رایگان)، میتواند پس از جدایی، دستمزد این خدمات را مطالبه کند. میزان آن معمولاً بر اساس عرف و نظر کارشناس دادگاه تعیین میشود. از سوی دیگر، جهیزیه شامل اموال و وسایلی است که زن به خانه شوهر میآورد. این اموال، مالکیت شخصی زن باقی میمانند و پس از جدایی، وی حق استرداد آنها را دارد. اثبات مالکیت جهیزیه (از طریق فاکتور، عکس یا شهود) در این زمینه بسیار مهم است. گاهی اموال جهیزیه با اموال مشترک زندگی درهم میآمیزد که تفکیک آنها نیازمند دقت و ارائه مدارک است.
در نهایت، باید توجه داشت که هر یک از این مباحث، قواعد و ظرایف حقوقی فراوانی دارند و تطبیق آنها با شرایط خاص هر زندگی، نیازمند بررسی دقیق است. بهترین راه برای روشن شدن تکلیف و اتخاذ تصمیم درست، دریافت اطلاعات دقیق و مشورت حقوقی است. برای طرح پرسشهای بیشتر یا در میان گذاشتن موقعیت خاص خود، میتوان از طریق پیام به شماره ۰۹۱۶۹۴۷۱۱۶۳ در ساعات پاسخگویی اقدام کرد تا در فرصتی مناسب، توضیحات لازم ارائه شود.
