اعسار مطلق از محکوم به ، از شایعه تا واقعیت

اعسار مطلق چیست؟

مفهوم و مبانی حقوقی اعسار مطلق

برای اینکه یک فرد بتواند ادعای اعسار مطلق کند و از مزایای آن بهره‌مند شود، باید توانایی اثبات چندین ویژگی و شرایط خاص را به دادگاه داشته باشد. این نهاد حقوقی در قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی مصوب 1393 تعریف و حمایت شده است. مطابق ماده ۶ این قانون، معسر کسی است که به دلیل نداشتن مالی به جز مستثنیات دین، قادر به تأدیه دیون خود نباشد. قانونگذار در تبصره همین ماده تأکید می‌کند که عدم قابلیت دسترسی به مال در حکم نداشتن مال است که اثبات آن بر عهده مدیون می‌باشد.

ویژگی‌ها و شرایط اعسار مطلق

این شرایط به‌طور کلی به شرح زیر هستند:

تعریف و ماهیت اعسار مطلق
اعسار مطلق به معنای عدم توانایی کامل و دائمی فرد در پرداخت بدهی‌های خود است. برخلاف اعسار نسبی که در آن فرد توانایی پرداخت تدریجی یا تقسیط را دارد، در اعسار مطلق فرد حتی از پرداخت اقساطی نیز عاجز است. به عبارت دیگر، فرد مدعی باید ثابت کند که در حال حاضر و در آینده قابل پیش‌بینی، هیچ‌گونه توانایی مالی برای بازپرداخت بدهی خود ندارد.

عدم توانایی در پرداخت بدهی‌ها به صورت یکجا یا تقسیط
اولین و اصلی‌ترین شرط اعسار مطلق این است که فرد باید ثابت کند به هیچ عنوان حتی با تقسیط یا پرداخت تدریجی نیز قادر به پرداخت بدهی‌های خود نیست. این ادعا باید به وضوح و با دلایل قوی اثبات شود. فردی که درخواست اعسار مطلق دارد، باید به دادگاه اثبات کند که حتی در صورت تمدید زمان پرداخت یا اعمال تخفیف در میزان بدهی‌ها، هنوز هم قادر به بازپرداخت آن‌ها نخواهد بود. این عدم توانایی شامل هر نوع بدهی می‌شود، خواه بدهی‌های مالی، بدهی‌های بانکی یا حتی بدهی‌های ناشی از قراردادها و توافقات مختلف.

تمام درآمد و دارایی صرف نیازهای اولیه زندگی می‌شود
یکی دیگر از شرایط اساسی اعسار مطلق این است که فرد باید نشان دهد تمام درآمدها و دارایی‌های موجود در اختیارش به تأمین نیازهای اولیه زندگی او و افراد تحت تکفلش اختصاص دارد. این شامل هزینه‌هایی مانند مسکن، خوراک، پوشاک، درمان، تحصیل، آب، برق، گاز و سایر موارد ضروری زندگی است. در این شرایط، فرد باید اثبات کند که هیچ‌گونه مازادی برای پرداخت بدهی‌ها باقی نمانده است. ماده ۱۱ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی نیز به این موضوع اشاره دارد و تأکید می‌کند که در تعیین اقساط (در موارد اعسار نسبی) باید میزان درآمد مدیون و معیشت ضروری او لحاظ شده و به نحوی باشد که او توانایی پرداخت آن را داشته باشد. این اصل در اعسار مطلق به طریق اولی جاری است؛ یعنی اگر درآمد فرد حتی کفاف معیشت ضروری را ندهد، اعسار مطلق محرز می‌شود.

عدم تمکن مالی و نداشتن دارایی قابل فروش
فرد معسر باید ثابت کند که فاقد هرگونه دارایی قابل توجه (به جز مستثنیات دین) است. مطابق ماده ۸ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی، مدعی اعسار موظف است صورت کلیه اموال خود اعم از منقول و غیرمنقول اعم از اینکه در تصرف وی باشد یا دیگری را به دادگاه ارائه کند. این صورت‌برداری باید شامل موارد زیر باشد:
میزان وجوه نقد و موجودی حساب‌های بانکی
اموال منقول مانند خودرو، لوازم منزل (البته مستثنیات دین قابل توقیف نیستند)
اموال غیرمنقول مانند زمین و ساختمان
مطالبات وی از اشخاص ثالث
فهرست نقل و انتقالات یک سال اخیر (برای جلوگیری از معاملات صوری)

اثبات ناتوانی مالی از طریق شهادت شهود و اسناد
بر اساس ماده ۹ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی، مدعی اعسار باید حداقل دو شاهد معتبر و مطلع از وضعیت زندگی و مالی خود معرفی کند. این شهود باید:
از هویت، شغل و میزان درآمد فرد آگاهی کافی داشته باشند
از نحوه امرار معاش وی و اینکه به جز مستثنیات دین، اموال دیگری دارد یا خیر مطلع باشند
شهادت آن‌ها باید صریح، روشن و بدون تناقض باشد و با سایر مدارک پرونده هماهنگی داشته باشد

تکمیل و ارائه استشهادیه محضری
استشهادیه اعسار سندی است که توسط فرد مدعی اعسار تنظیم و به امضای شهود می‌رسد. در این سند باید موارد زیر قید شود:
مشخصات کامل فرد مدعی اعسار و محکوم‌له (طلبکار)
موضوع بدهی و مبلغ دقیق آن
دلایل و مستندات اعسار
شهادت شهود مبنی بر تأیید وضعیت مالی نامناسب فرد

رویه رسیدگی دادگاه به دعوای اعسار مطلق

دادگاه صالح و مهلت قانونی
بر اساس ماده ۱۳ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی، دادخواست اعسار باید به دادگاهی تقدیم شود که صلاحیت رسیدگی نخستین به دعوای اصلی را داشته یا حکم محکومیت را صادر کرده است. مهلت تقدیم دادخواست اعسار از پرداخت محکوم‌به، ۳۰ روز از تاریخ ابلاغ اجراییه است. اگر دادخواست در این مهلت تقدیم شود، تا پایان رسیدگی، محکوم‌علیه بازداشت نمی‌شود.

استعلامات و تحقیقات محلی

دادگاه برای احراز اعسار، اقدام به استعلام از مراجع ذیصلاح می‌کند:
استعلام از بانک مرکزی و بانک‌ها برای شناسایی حساب‌ها و گردش مالی
استعلام از اداره ثبت اسناد و املاک برای شناسایی اموال غیرمنقول
استعلام از راهنمایی و رانندگی برای شناسایی خودروهای متعلق به مدیون
تحقیقات محلی و بررسی شهادت شهود

آثار و پیامدهای اثبات اعسار مطلق

توقف اجرای حکم

مهم‌ترین اثر اثبات اعسار مطلق، توقف عملیات اجرایی و جلوگیری از بازداشت محکوم‌علیه است.

معافیت از حبس
با پذیرش اعسار مطلق، فرد از حبس ناشی از عدم پرداخت بدهی معاف می‌شود. فلسفه این حکم آن است که زندان نباید محل جمع‌آوری بدهکاران ناتوان باشد.

امکان تعدیل یا تغییر وضعیت

اگرچه در اعسار مطلق فرد کاملاً ناتوان از پرداخت شناخته می‌شود، اما وضعیت مالی افراد ممکن است در آینده تغییر کند. مطابق تبصره ۲ ماده ۱۱ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی، هر یک از طرفین می‌توانند با تقدیم دادخواست، تعدیل وضعیت را از دادگاه بخواهند. این تعدیل می‌تواند به نفع طلبکار (در صورت تمول بدهکار) یا به نفع بدهکار (در صورت تشدید اعسار) باشد.

نکات مهم و کاربردی

تفاوت اعسار مطلق و نسبی در این است که در اعسار مطلق، فرد حتی توانایی پرداخت اقساطی را ندارد، اما در اعسار نسبی، دادگاه با توجه به وضعیت فرد، حکم به تقسیط بدهی می‌دهد.اشخاص حقوقی و تجار نمی‌توانند دعوای اعسار مطلق طرح کنند و باید دادخواست ورشکستگی ارائه دهند.صرف داشتن وکیل نمی‌تواند باعث رد دعوای اعسار شود، مگر اینکه حقالوکاله پرداختی با ادعای اعسار تنافی داشته باشد.مستثنیات دین شامل اموالی مانند مسکن مورد نیاز، اثاثیه منزل، وسایل و ابزار کار و آذوقه ضروری از شمول توقیف خارج بوده و داشتن این اموال مانع اثبات اعسار نیست.